Ölünceye kadar bakma sözleşmesi ve sağlığında mal paylaştırma: nasıl yapılır, mirasçılar bozabilir mi?

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi (TBK m.611), bakım borçlusunun, bakım alacaklısına ölünceye kadar bakıp gözetmeyi; bakım alacaklısının da karşılığında bir malvarlığını (çoğunlukla ev, tarla) veya bir kısmını ona devretmeyi üstlendiği sözleşmedir. Yaşlı ebeveynin, kendisine bakan çocuğuna veya bir yakınına evi bu yolla devretmesi ülkemizde yaygındır. Sözleşme miras sözleşmesi şeklinde yapılmalıdır (TBK m.612, TMK m.545): noterde veya sulh hâkimi önünde, iki tanık huzurunda, resmî şekilde; adi yazılı veya sözlü "bana bakarsan ev senin" anlaşması geçersizdir. Devir tapuda ayrıca yapılır; devir yapılmamışsa bakım borçlusu ölümden sonra tescili talep eder.

Tarafların yükümlülükleri

Bakım borçlusu; barınma, yeme-içme, giyim, hastalıkta bakım ve tedavi, sosyal ihtiyaçlar dahil aile üyesi gibi bakmakla yükümlüdür (m.614); bakım alacaklısı, aksi kararlaştırılmadıkça borçlunun evinde/ailesinde yaşar. Bakım alacaklısı, devrettiği taşınmaz üzerinde kanuni ipotek hakkına sahiptir (m.613); tapuya şerh düşülmesi bakım alacaklısını borçlunun malı satmasına veya iflasına karşı korur. Bakım borçlusunun bakımı ihmal etmesi, kötü davranması veya edimlerin aşırı dengesizleşmesi halinde alacaklı sözleşmeyi feshedip devrettiği malı geri isteyebilir; bakım borçlusu da alacaklının haklı sebeple çekilmez davranışlarında fesih hakkına sahiptir (m.616–617). Fesihte, yapılan bakımın ve devredilen malın değeri denkleştirilir. Bakım borçlusu önce ölürse sözleşme mirasçılarıyla devam edebilir veya alacaklı feshedebilir.

Mirasçılar sözleşmeyi bozabilir mi?

En sık dava sebebi: diğer mirasçıların sözleşmenin muvazaalı (gerçekte bağış, mirasçıdan mal kaçırma) olduğu iddiasıdır. Yargıtay şu ölçütleri uygular: bakım alacaklısının sözleşme tarihinde gerçekten bakıma ihtiyacı var mıydı (yaş, sağlık, tek başına yaşayamama); bakım fiilen yerine getirildi mi (tanık, komşu, sağlık kayıtları, aynı evde yaşama); devredilen malın değeri ile bakım süresi/edimi arasında aşırı oransızlık var mı (kısa süre bakım karşılığı çok değerli mal); sözleşme ölümden hemen önce, hasta yatağında mı yapıldı. Ölçütler sağlanıyorsa sözleşme ivazlı kabul edilir; tenkise ve muvazaaya konu olmaz, saklı paylı mirasçılar itiraz edemez. Ölçütler sağlanmıyorsa sözleşme bağış sayılır: tapu iptali (muvazaa) veya saklı pay oranında tenkis davası açılabilir. Mirasçı olmayan bakıcıya (komşu, yeğen, bakıcı personel) yapılan devirlerde muvazaa iddiası daha zor kabul görür, edim dengesi yine incelenir.

Sağlığında paylaştırmanın diğer yolları

Miras taksim sözleşmesi (TMK m.676): miras bırakan sağken değil, mirasçılar ölümden sonra yazılı anlaşmayla payları bölüşür; sağlığında yapılan "paylaşım" ancak miras sözleşmesi şeklinde (noter, iki tanık) geçerlidir. Bağış ve denkleştirme: miras bırakan sağlığında çocuklarına mal verirse (ev, arsa, düğün parası dışındaki büyük yardımlar), ölümde bu kazandırmalar denkleştirmeye tabidir (m.669): alan çocuk, aldığını payından düşürür — miras bırakan açıkça "denkleştirmeden muaf" demedikçe. Muaf dese bile saklı payı zedeliyorsa tenkis istenebilir. Mirastan feragat sözleşmesi (m.528): bir mirasçı, sağlığında aldığı bir karşılık (ev, para) karşılığında miras hakkından noterde vazgeçer; ivazlı feragat, feragat edenin altsoyunu da kapsar (aksi kararlaştırılmadıkça). Aile içi anlaşmazlıkları önlemede en temiz yol budur. Ölüme bağlı tasarruf: vasiyetname ile de sağlığında planlama yapılır ancak saklı pay sınırı vardır. Tapuda "satış" göstermek: gerçekte bağış olan devir muris muvazaası davasıyla süresiz iptal edilebilir; bu yüzden tavsiye edilmez.

Vergi

Ölünceye kadar bakma karşılığı devir ivazlı sayıldığı için tapu harcı alım-satım harcı üzerinden ödenir; bağış ise veraset ve intikal vergisine (ivazsız intikal) ve tapu bağış harcına tabidir. Mirastan feragat karşılığı alınan mal da ivazsız intikal sayılabilir; mali müşavire danışın.