Soyadı: evlenince iki soyadı, boşanınca eski soyadına dönüş, kocanın soyadını kullanmaya devam, çocuğun soyadı

Kadının evlendikten sonra kocasının soyadını almasını zorunlu kılan TMK m.187, Anayasa Mahkemesi'nin 22 Şubat 2023 tarihli kararıyla iptal edildi; karar 28 Ocak 2024'te yürürlüğe girdi. Bugün evlenen kadın için üç seçenek vardır: yalnızca kendi soyadını korumak, kocasının soyadını almak, ya da kocasının soyadının önünde kendi soyadını da taşımak ("çift soyadı", evlendirme memurluğuna dilekçeyle). Evlilik sırasında ve sonrasında nüfus müdürlüğüne başvurarak bu seçenekler arasında değişiklik yapılabilmektedir; uygulama yeni bir düzenleme çıkana kadar Nüfus Genel Müdürlüğü genelgeleriyle yürütülüyor — güncel durumu nüfus müdürlüğünden teyit edin. Erkek, karısının soyadını alamaz (kanun değişikliği gündemde tartışılıyor).

Boşanma ve soyadı

Boşanma kesinleşince kadın, evlenmeden önceki soyadını kendiliğinden yeniden alır (m.173); önceki soyadı da bir önceki evlilikten geliyorsa hâkimden bekârlık soyadına dönüş isteyebilir. Kadının kocanın soyadını kullanmakta menfaati (mesleki tanınırlık, çocuklarla aynı soyadı, uzun süredir kullanma) varsa ve bu kocaya zarar vermiyorsa, boşanma davası içinde veya sonradan aile mahkemesinden kocanın soyadını kullanma izni alabilir; koca, sonradan koşullar değişirse iznin kaldırılmasını isteyebilir (m.173/3). Boşandıktan sonra yeniden evlenen kadın için yine yukarıdaki seçenekler geçerlidir.

Çocuğun soyadı

Evlilik içinde doğan çocuk ailenin (babanın) soyadını taşır (m.321); anne kendi soyadını korumuş olsa da kural değişmez. Evlilik dışı doğan çocuk annenin soyadını alır; baba tanır veya babalık davası kazanılırsa çocuk babanın soyadını alır. Boşanmada velayeti alan anne, çocuğun soyadını kendi soyadıyla değiştirmek isteyebilir: Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru kararları ve Yargıtay 2. HD içtihatları, çocuğun üstün yararı gerektiriyorsa (annenin soyadıyla yaşıyor, baba ilgisiz, okulda sorun) velayet sahibi annenin bu talebini kabul ediyor; dava aile/asliye hukuk mahkemesinde açılır, baba dinlenir, idrak çağındaki çocuğun görüşü alınır. Çocuk 18 yaşına gelince kendi soyadı değişikliği davasını açabilir.

Soyadını değiştirmek (haklı sebep)

Herkes, haklı sebep göstererek adının veya soyadının değiştirilmesini mahkemeden isteyebilir (m.27): gülünç, küçük düşürücü, yabancı kökenli veya telaffuzu güç soyadları, ailede kullanılan farklı soyadı, meslek hayatında tanınan ad, tanıklık koruma gibi. Dava asliye hukuk mahkemesinde açılır, nüfus müdürlüğü davalı gösterilir, karar Resmî Gazete'de ilan edilir. Ayrıca 5490 s. K. Geçici m.8 kapsamında, belirli dönemlerde kanunla verilen mahkemesiz düzeltme imkânları (yazım hatası, "kanunla yasaklanan" soyadlarının düzeltilmesi) nüfus müdürlüğüne dilekçeyle kullanılabilir; süresi dolmuşsa yine dava gerekir. Soyadı değişikliği, kişinin çocuklarının (ergin olmayan) soyadına da yansır.

Nüfus işlemleri

Evlilikte soyadı seçimi evlendirme memurluğunda beyanla, boşanmada kesinleşen kararın nüfusa bildirilmesiyle (mahkeme resen gönderir), mahkeme kararlarıyla değişiklikler kararın kesinleşme şerhiyle nüfus müdürlüğünde yapılır. Kimlik, pasaport, ehliyet, banka ve tapu kayıtları yeni soyadına göre güncellenmelidir; eski soyadlı belgeler geçersiz değildir ama işlemlerde nüfus kayıt örneği istenebilir.