Velayet kime verilir? Çocuğun yararı, ortak velayet, görüşme düzeni ve velayet değişikliği

Boşanmada velayet, hâkim tarafından çocuğun üstün yararı ölçütüyle belirlenir (TMK m.182); anlaşmalı boşanmada tarafların protokolü de bu ölçüte göre onaylanır. Kusur (zina, geçimsizlik) tek başına velayeti belirlemez; ebeveynin çocukla ilgilenme kapasitesi, yaşam düzeni, çocuğun alıştığı çevre ve kardeşlerin birlikte kalması esastır. Mahkeme genellikle uzman (pedagog/sosyal çalışmacı) raporu alır ve idrak çağındaki çocuğu (uygulamada 8 yaş civarı ve üstü) bizzat dinler; çocuğun görüşü bağlayıcı değil, önemli bir unsurdur.

Küçük yaşta anne tercihi

Uygulamada anne bakımına muhtaç yaştaki (0–6 yaş) çocuklarda velayet, annenin ciddi bir sakıncası yoksa anneye verilir; bu bir kural değil, yerleşik yaklaşımdır. Babanın bakım imkânı, annenin çalışma düzeni, çocuğun sağlığı gibi somut durumlarda aksi kararlar verilmektedir.

Ortak velayet

TMK'da açık hüküm yoktur; ancak Yargıtay 2017'den itibaren, Türkiye'nin taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Ek 7 No'lu Protokol m.5 gereği anlaşmalı boşanmalarda ortak velayeti kabul etmektedir. Şartlar: her iki ebeveynin talebi, aralarında iletişimin sürebilmesi ve çocuğun yararına aykırı olmaması. Ortak velayette bile çocuğun fiilen yaşayacağı yer ve kişisel ilişki düzeni kararda belirlenir.

Kişisel ilişki (görüşme) düzeni

Velayeti almayan ebeveyn için hâkim kişisel ilişki kurar (m.323): tipik olarak ayda iki hafta sonu, dini bayramların ikinci yarısı, yarıyıl tatilinin bir haftası, yaz tatilinde 15–30 gün, babalar/anneler günü. Çocuğun yaşı büyüdükçe düzen genişletilebilir. Karşı taraf görüşmeyi engelliyorsa çocuk teslimi için Adalet Bakanlığı Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri müdürlüklerine başvurulur (icra dairesinden 2022'de devralınmıştır); tekrarlayan engelleme velayet değişikliği sebebidir. Velayeti alan tarafın çocuğun okul ve sağlık durumu hakkında diğer ebeveyni bilgilendirme yükümlülüğü vardır (m.324).

Yurt dışına çıkış ve taşınma

Velayet tek ebeveyndeyse çocuğun pasaportu ve yurt dışına çıkışı için diğer ebeveynin izni gerekmez; ancak kişisel ilişkiyi imkânsız kılacak şekilde kalıcı taşınma, velayet değişikliği davasına yol açabilir. Kişisel ilişki için çocuğu yurt dışına götürüp geri getirmemek, Lahey Sözleşmesi ve 5717 sayılı Kanun kapsamında çocuk kaçırma sayılır ve iade prosedürü başlar.

Velayetin değiştirilmesi ve kaldırılması

Koşullar değişirse (ebeveynin evlenmesi tek başına yetmez; ihmal, taşınma, görüşmenin sürekli engellenmesi, çocuğun isteği) aile mahkemesinde velayetin değiştirilmesi davası açılır (m.183, m.349). Ebeveynin ağır ihmali, istismar veya çocuğa bakmaması halinde velayet kaldırılır ve vasi atanır (m.348). Bu davalarda hâkim yine uzman raporu alır ve çocuğu dinler.