Ücretsiz izne çıkarılma, kısa çalışma ödeneği ve iş kazası: işçi zorlanabilir mi, ne ödenir, kaza sonrası adımlar

Bir işçinin çalışma koşullarında (ücret, görev, işyeri, çalışma saati) esaslı değişiklik yapılabilmesi için işverenin bunu yazılı bildirmesi ve işçinin 6 iş günü içinde yazılı kabul etmesi gerekir (İş K. m.22); yazılı kabul olmadan değişiklik işçiyi bağlamaz. Ücretsiz izin tam olarak böyle bir değişikliktir: işveren işçiyi tek taraflı ücretsiz izne çıkaramaz. Zorlanırsa işçi bunu kabul etmeyebilir; işveren buna rağmen çalıştırmaz ve ücret ödemezse işçi haklı fesih yapıp kıdem tazminatı isteyebilir (m.24/II), işverenin bu davranışı ayrıca işveren feshi olarak nitelenir (işe iade davası açılabilir).

Rıza gösterilen ücretsiz izin

İşçi yazılı kabul ederse ücretsiz izin geçerlidir; süresince ücret ve SGK primi ödenmez (uzun ücretsiz izinde GSS primi işçiye kalabilir), sözleşme askıdadır, kıdem süresi işlemez ancak sözleşme sona ermediği için tazminat hakkı korunur. Ücretsiz izin süresi belirli olmalı; süresiz/bitmeyen ücretsiz izin fiilen fesih sayılır. Doğum sonrası kadın işçinin 6 aya kadar kanuni ücretsiz izin hakkı (m.74/6) ise işverenin onayına bağlı değildir ve kıdemden sayılmaz ama yıllık izin hesabında sayılır.

Kısa çalışma ödeneği

Genel ekonomik, sektörel veya bölgesel kriz ya da zorlayıcı sebeplerle (deprem, salgın, yangın) işyerinde çalışma süresi en az üçte bir azalırsa veya faaliyet en az 4 hafta durursa, işveren İŞKUR'a kısa çalışma başvurusu yapar (4447 s. K. Ek m.2); uygunluk denetiminden sonra çalışılmayan süre için işçiye İŞKUR kısa çalışma ödeneği öder: günlük brüt kazancın %60'ı, tavan asgari ücret brütünün %150'si; süre en fazla 3 ay (Cumhurbaşkanı 6 aya uzatabilir). Şart: işçinin son 3 yılda 600 gün ve son 120 gün primi (dönemsel kanunlarla gevşetilebilir). Kısa çalışma süresi işsizlik ödeneği süresinden düşülür (kanun aksini öngörmedikçe). Başvuruyu işçi değil işveren yapar; işçi e-Devlet'ten onaylandığını görür. Kısa çalışma sırasında işveren işçiyi çalıştırıp ödeneği de aldırırsa suçtur ve ödenek geri alınır.

Telafi çalışması

Zorunlu nedenlerle işin durması, tatil öncesi/sonrası çalışılmayan günler için işveren 4 ay içinde telafi çalışması yaptırabilir (m.64); günde 3 saati ve toplamda günlük 11 saati aşamaz, tatil günlerinde yaptırılamaz ve fazla mesai sayılmaz. Bu sürelerin dışına çıkan çalışma fazla mesaidir.

İş kazası: tanım ve ilk 3 gün

İş kazası (5510 s. K. m.13): işyerinde bulunduğu sırada; işverence yürütülen iş nedeniyle; görevle başka yere gönderilirken; emziren kadına süt izni sırasında; işverenin sağladığı servisle işe gidiş-gelişte meydana gelen ve işçiyi hemen veya sonradan bedenen/ruhen engelli hale getiren olaydır. İşyerinde kalp krizi, yemek molasında düşme, servis kazası iş kazasıdır; kendi aracıyla işe giderken kaza kural olarak değildir. İşveren kazayı kolluğa derhâl, SGK'ya 3 iş günü içinde bildirmek zorundadır (5510 m.13/2, 6331 m.14); bildirmezse SGK'nın tüm giderlerini işveren öder ve idari ceza alır. İşveren bildirmiyorsa işçi kendisi SGK'ya dilekçe ile "iş kazası bildirimi" yapabilir; hastaneye giderken "iş kazası" olduğunu söyleyin, kayıt "iş kazası" olarak açılsın.

İş kazasında haklar

SGK'dan: prim şartı olmadan ilk günden geçici iş göremezlik ödeneği (günlük kazancın 2/3'ü); kalıcı meslekte kazanma gücü kaybı %10 ve üzeriyse sürekli iş göremezlik geliri (m.19); ölümde hak sahiplerine gelir ve cenaze yardımı. İşverenden: SGK ödemeleriyle karşılanmayan maddi zarar (iş gücü kaybı tazminatı, bakıcı gideri) ve manevi tazminat, işverenin kusuru oranında (TBK m.417; İSG önlemlerinin alınmaması kusur karinesi); dava iş mahkemesinde, zamanaşımı 10 yıl, arabuluculuk dava şartı değildir. Ayrıca işveren ve sorumlular hakkında taksirle yaralama/öldürme ceza şikâyeti yapılabilir; ceza dosyasındaki kusur raporu tazminat davasında kullanılır. SGK, işverenin kusuru oranında ödediklerini işverene rücu eder; bu işçiyi etkilemez.